Gdy prawo usprawiedliwia czynienie zła

I nie jest to wpis na temat tego co u nas

tak się przynajmniej wydaje...

Są filmy, w wypadku których znajomość zakończenia zmienia całkowicie sposób oglądania. Inaczej postrzega się różne sytuacje i wypowiedzi, gdy znamy to dno w postaci końca wieńczącego wątek czy też całą akcję. Pamiętam, jak pierwsi widzowie „Pewnego razu w Hollywood” powstrzymywali się po wyjściu z kina od uwag na temat zakończenia (swoją drogą drugie oglądanie tego filmu było chyba dla mnie bardziej atrakcyjne niż pierwsze). Podobnie i niepodobnie jest w filmie „Zło nie istnieje”. Czytałem nawet taką recenzję tego filmu, w której autorowi udało się sprawnie i trafnie opisać jego akcję nie nazywając rzeczy po imieniu i nie pisząc, czego dotyczy jego zasadnicza problematyka. Bo tak to z nim niestety jest, że finał pierwszej noweli (film składa się z czterech) całkowicie zmienia ogląd i ocenę tego, co oglądaliśmy przez wcześniejsze 40 minut.

Ja taki delikatny nie będę, boć przecie nie recenzję piszę a nomadyczne uwagi kulturalnego powsinogi. Więc, jeśli czytelniku, któryś tu zbłądził nieopatrznie, nie chcesz stracić pewnego rodzaju przeżycia estetycznego związanego z oglądaniem filmu Mohammada Rasoulofa (Iran i jego niezwykłe kino, osobny wpis by się przydał, by opisać ten znany nam skąd inąd czyli stąd i pouczający fenomen polegający na tym, że reżimy mogą być, wbrew oczywiście intencjom ich wodzów, wylęgarnią talentów na skalę światową z  Asgharem Farhadim na czele) opuść ten prowincjonalny zakątek „Nomadyzmem humanistycznym” zwany.

Film składa się z czterech nowel, z których niestety tylko ta pierwsza jest kinomańską perełką. Podobno kiedyś Wajda powiedział, że jeśli masz pomysł na świetną scenę, to postaraj się zrobić film, którym ją obudujesz. W wypadku tego filmu chyba się nie sprawdziło, bo im bliżej końca, tym ocena, tego, co oglądamy, niestety spada. Opowieść staje się niestety banalna (niestety, bo temat bardzo ważny….  [dość długo udaje mi się jednak go nie określić] i szkoda, że jakoś rozmienił się na drobne) i dydaktyczna.

A rzecz dotyczy wykonywania wyroków śmierci w Iranie. I nie chodzi tylko o sam fakt istnienia tej najwyższej kary (zapomnieliśmy już w naszej części świata o jej istnieniu i na szczęście „Krótki film o zabijaniu” choć nadal wstrząsający, to opowiedziana w nim historia już  do przeszłości należy). W filmie, poza pierwszą częścią, chodzi o to, że katami stają się żołnierze służby zasadniczej. Jest to część ich żołnierskich obowiązków (dziwnie wygląda ta ucieczka w drugiej noweli, gdy bohater sprawia wrażenie więźnia bardziej niż żołnierza służącego w więzieniu; znaczące to niewątpliwie…). Film opisuje rzeczywistość tak skonstruowaną przez władzę, że człowiekowi wydaje się, że nie może powiedzieć Nie. To znaczy jest przekonany, że odmowa jest niemożliwa, że od tego zależy całe jego przyszłe życie. I zależy. Na tym polega system. Ale to nie znaczy, że nie można odmówić. Konsekwencje są różnorakie, ale w filmie jest to przede wszystkim pogodzenie się z tym, że resztę życia trzeba będzie spędzić gdzieś na poboczu, na prowincji hodując na przykład pszczoły. To jest ciekawe, że w filmie mamy do czynienia ze swoistym przeciwstawieniem nowoczesnej przestrzeni miejskiej, w której funkcjonuje pierwszy bohater, bezrefleksyjnie każdej nocy wykonujący masowe egzekucje, dzięki czemu jego byt niczym nie różni się od poziomu życia dobrze prosperującego przedstawiciela klasy średniej na Zachodzie i niezwykłych,  fascynujących, po prostu pięknych pejzaży irańskiej prowincji, gdzie przyszło żyć tym, którzy mówią Nie. W wypadku takiego przeciwstawienia ludziom takim ja nietrudno byłoby odmówić, choć do odważnych nie należę…

Nieśmiało podejrzewam, że nie o taką wymowę tego przeciwstawienia chodziło twórcy filmu. Myślę, że chciał pokazać, że tak zwaną normalność, rozumianą w kategoriach świata nowoczesnego, można zyskać w tym systemie tylko pod warunkiem pogodzenia się z złem systemu. Ale co zrobić z takimi odbiorcami tego filmu jak ja, dla których bardziej normalne było zawsze życie poza miejskim uwikłaniem (i wciąż to swoje bycie uznaję za nienormalne a przede wszystkim niekonsekwentne, bom nie wyniósł się na urocze prowincjonalne pagórki).

Zirytowała mnie bohaterka ostatniej noweli. Do tego stopnia, że aż wydało mi się to niemożliwe, by poczucie krzywdy aż tak zaślepiało. Ale to nieobiektywne jest bardzo z mojej strony, bo przecież nie jestem w stanie sobie wyobrazić, jak to jest, gdy mając 20 lat dowiadujesz się, że kto inny jest twoim ojcem… ale żeby aż tak nie brać pod uwagę okoliczności, do tego stopnia, by zarzucać swemu biologicznemu ojcu, iż nie zabił człowieka, by móc być z córką (a jeśli uwzględnimy jeszcze i to, ze przecież córka trochę jakby dzięki temu może żyć w tak zwanym wolnym świecie, studiować, borykając się jedynie z banalnym w kontekście tego filmu dylematem, czy wybrała właściwe studia, to tym bardziej… ale, jak napisałem, na szczęście nie wiem, jak to jest…). Ale może o to moje zirytowanie chodziło reżyserowi, by pokazać, że my, mieszkańcy Zachodu (ech, jak fajnie się do nich zaliczać jeszcze), nie jesteśmy w stanie zrozumieć, że nasze postawy wobec tego, co dzieje się w takich krajach jak Iran, są równie irytujące.

Tytuł, zło nie istnieje, można różnie oczywiście. Dla mnie, który tu i teraz i na szczęście nie w Iranie, znacząca była motywacja co niektórych: takie jest prawo i trzeba mu się podporządkować. Tak jakby prawo potrafiło zneutralizować Zło, do czynienia którego zmusza człowieka. Film pokazuje, że to działa, jest skuteczne; odniesienie do prawa staje się dla większości ostatecznym argumentem za takim a nie innym postępowaniem. Można odnieść wrażenie, że prawo pozbawia człowieka instynktu moralnego. To ważne przesłanie płynące z tego filmu.

Zło nie istnieje r. Mohammad Rasoulof

Rozwód Viviane

Oglądając taki film jak "Viviane chce się rozwieść", człowiek czuje cały czas dziwną ulgę, że żyje w takim kraju jak Polska. Być może więcej należałoby sprowadzać tego rodzaju produkcji, by podnieść poziom zadowolenia rodaków z życia we własnym kraju. Jednocześnie jest ten film także swoistym ostrzeżeniem przed, niemożliwym moim zdaniem w takim wymiarze, jak w tej opowieści, powrotem do dominacji jakiejkolwiek religii (wiadomo jakiej u nas) nad stanowionym, czy też bardziej egzekwowanym, prawem.

Tak by to w Polsce wyglądało, gdyby rozwody kościelne zyskały jedyną możliwą sankcję prawną (jakoś w obecnym naszym przedwyborczym dyskursie religijnym gromy ze strony biskupów na rozwodników nie spadają i nie wyklucza się ich z kościoła...podziwu godna, rozsądkiem życiowym nacechowana niewątpliwie strategia).
Oczywiście można by było jeszcze wspomnieć o obecności w rodzinie, i nie tylko, systemu patriarchalnego, który to stawia kobietę wchodzącą w konfrontację z mężczyzną na z góry straconej pozycji.
Bardzo teatralny to film (nie sprawdzałem, ale nie zdziwiłbym się, gdyby na podstawie dramatu został nakręcony). Dramat sądowy, ale jakże inny od tych, do których jesteśmy przyzwyczajeni przez kino amerykańskie. Kameralny. Taki jak słynne "Rozstanie" i skojarzenie z tym filmem uświadamia, że pewne problemy związane są z geografią najbardziej a nie tylko z religią; wydawać by się wręcz mogło, że dawno dawno temu pewien typ pierwotnej obyczajowości został po prostu usankcjonowany przez wyłaniających się z odmętów magicznych wyobrażeń o świecie bogów...a z czasem zaczęła ona, ta obyczajowość, być nazywane przez wielu prawem naturalnym.
Przez 5 lat Viviane  stara się o rozwód. Rozprawy odbywają się mniej więcej co trzy miesiące. Każde spotkanie na tej rabinicznej sali sądowej to dramat absurdu, tym okrutniejszy, że odnosimy wrażenie, iż to wszystko realistyczne jest jednocześnie.
Na sali przeważnie jedna kobieta i pięciu mężczyzn.
Kobieta, która chce się rozwieść.
Bo nie kocha.
Aby osiągnąć swój cel, musi skłonić męża, bądź to sąd ma go skłonić, bo po to się w tym rabinicznym towarzystwie spotykają, by to on dał jej rozwód. Takie prawo...tylko jego wola decyduje o sprawie. Gdy jedynym powodem jest brak miłości.
Zapominamy często, że oczekiwanie tego, że małżeństwu będzie towarzyszyła miłość, powinna mu patronować, że jest ono jej efektem, to jakieś tylko ostatnie 200 lat... Małżeństwo aż do romantyzmu to przede wszystkim instytucja i jeżeli każda ze stron lojalnie wywiązywała się ze swych obowiązków, to rzeczywiście nie było powodów do rozstania. Podział ról był jasno określony i oczywiście nie zawsze każdemu musiały one pasować, ale takie czasy były. Kolejna satysfakcja - tym razem z tego, że żyjemy dziś a nie kiedyś. I jeżeli ktoś pomstuje nad światem upadłych wartości, to niech i to weźmie pod uwagę, że w ten sposób wyraża tęsknotę za konkretną obyczajowością i rolami, które niekoniecznie chciałby odgrywać (zdarzały się oczywiście wyjątki, o czym przy okazji "Agory"pisałem).
Elisha jest powszechnie szanowanym człowiekiem. Nikt nie wyobraża sobie lepszego męża. No i w ogóle z zewnątrz to nikt nie potrafi zrozumieć, dlaczego można chcieć kogoś takiego opuścić... Z czasem zaczynamy rozumieć, dlaczego... ale nawet gdybyśmy tej wiedzy nie posiedli, to i tak pozostałoby w głowie istotne myślątko na temat tego, jak z zewnątrz pewne rzeczy często inaczej, stereotypowo i przez pryzmat osobistej sytuacji, naszych ze współmałżonkiem relacji, postrzegamy (żeby nie wspomnieć "Żony policjanta", bo to radykalny przykład tego, co za murami się dzieje). Idealne małżeństwo, idealny mąż - to widzą inni i ich opinia utwierdza męża w przekonaniu, że małżeństwo, czy też, jak ironicznie wręcz nazywane jest to w filmie, harmonia małżeńska, winna trwać i Viviane nie ma żadnych powodów, by się jej przeciwstawiać.
Kolejny przyczynek do dyskusji o honorze. Dla Elishy to wszystko, co się dzieje, to co wyprawia jego żona, to coś, co horrendalnie wykracza poza jego wyobrażenia o świecie. To poważna bardzo ujma na honorze i dlatego taki uparty pewnie też...bo po cóż chcieć żyć z kimś, kto tego tak bardzo nie chce...
I o miłości. Bo on twierdzi, że ją kocha... ale, gdy przypominają mu, że przecież nie jest szczęśliwy ze swoją żoną, to stwierdza, iż taki los jest im przeznaczony przez Boga. Można by powiedzieć, że podziwu godna wiara, gdyby nie to, że jej konsekwencje ponosi nie tylko Elisha. Nie chcę powiedzieć, że to taki Orgon, ale jednak jakieś skojarzenie się pojawia.
Elisha przez wszystkich postrzegany jest jako człowiek niezwykle tolerancyjny, powszechnie szanowany, lojalny i pracowity ojciec rodziny. Ale jest też przedstawiony jako osobnik niemający potrzeb związanych z wyrażaniem i okazywaniem uczuć. I to ja co najmniej doskonale rozumiem. Ale rozumiem też, że można nie chcieć z kimś takim żyć. Ma też jeszcze jedną, być może poważniejszą wadę: on nie tylko chce, by żona do niego wróciła - wszystko wskazuje na to, że on już do końca życia będzie oczekiwał od niej, by się przed nim upokarzała przepraszając, że go pohańbiła żądając rozwodu i dziękując, że ją przyjął wspaniałomyślnie z powrotem. Jest taki typ ludzi, którzy, żyjąc w poczuciu swej nieskazitelności moralnej, nigdy nie przebaczają...
dążenie do zgody z nimi to proces permanentnego upokorzania
No właśnie, to też film o tym, jak bardzo upokarzający może być system prawny.
On jej w końcu dał rozwód (niech się nikt nie spodziewa, że w tym moim pisaniu tutaj spoilerów nie będzie), ale ona musiała obiecać, że będzie on jej jedynym mężczyzną do końca życia. Dumną i honorową jest kobietą, więc dotrzyma pewnie...
Okazało się na końcu, co dla niego jest największym problemem, czym dla samca jest prawo naturalne.

Viviane chce się rozwieść, reż. Ronit Elkabetz, Shlomi Elkabetz

Niby normalni, niby zwyczajni...

dedykowane Gosi, która świat poznaje nie tylko filmy oglądając

Coraz trudniej zabrać mi się do pisania...

Iran. Niewiele filmów znam z tego kraju pochodzących. W tym roku na NH świetne "Rozstanie; gdzieś tam kiedyś "Półksiężyc". Teraz "Co wiesz o Elly?"
W głowie mam bardzo stereotypowe wyobrażenie o tym regionie: religijna ortodoksja, kobiety z pozakrywanymi twarzami, zacofanie... zupełnie nie wiem, dlaczego... skąd te skojarzenia? kto mi je zrobił?
A może to po prostu ignorancja.
Oglądając "Rozstanie" (a teraz "Co wiesz o Elly?" - ten sam reżyser: Asghar Farhadi) łapałem się na tym, że zdziwiony jestem normalnością ludzi, o których w tych filmach nam się opowiada. Co nie znaczy, że to rzeczywistość europejska jest; nie - ale stopień odmienności tego świata nie jest w pierwszej chwili szokujący.
A może jednak? Może to tylko wygląd bohaterów mnie zwodzi?
Bo żyją niby tak jak my. Podczas tygodnia pracują w zupełnie normalnych firmach. A w weekend, jak każdy mieszkaniec Zachodu, jadą nad morze (miejsce jest oczywiście nieważne, choć morze mi tu do szumu ładnie pasuje) się wyszumieć. Choć już w tym momencie możemy dostrzec zasadniczą róznicę - bo spędzanie przez nich czasu na wyjeździe już wygląda specyficznie, boć przecie oni nie piją a nasz weekend, by zaliczyć go do udanych, musi być nieźle rozpuszczony w przeróżnych rozpuszczalnikach frustracji; a oni cieszą się życiem rodzinnym i towarzyskim; jedzą, palą fajkę wodną i to im wystarcza, by czuć się dobrze - niczym klub AA... (to moje zdziwienie "to im wystarcza" jest mocno niepokojące, wiem, ale cóż - coś w tym jest... tzn. coś bardzo banalnego...)
Tym, co ich zasadniczo różni, co powoduje, że robią wrażenie, jakby byli z innego świata - to m.in. pojmowanie honoru (i hańby oczywiście, bo pojęcia te są nierozwalnie powiązane ze sobą). Ale nie tego, który na transparentach wypisują nasi współcześni politycy przy okazji swiąt narodowych, podczas których czcimy i wynosimy do poziomu wartości fakt poniesienia klęski.
Honor codzienny.
Z sytuacją tragiczną zaś mamy do czynienia (no właśnie - my żyjemy w świecie, w którym coraz trudniej sobie wyobrazić tego rodzaju sytuację: w świecie, w którym wartości nie są uwewnętrzniane, nie sąsiadują niemal na styk z trzewiami, nie są częścią natury - tragizm jest niemożliwy), gdy wybierać trzeba między dobrem rodziny a honorem niemal nieznanej nauczycielki, którą się namówiło na niby niewinny wyjazd z przyjaciółmi nad morze (a pojęcie niewinności w słowniku mentalnym Polaka i Irańczyka to, jak się okazuje, oznacza dwie zupełnie różne rzeczy). I jest to rzeczywiście klasyczna sytuacja tragiczna, bo w kręgu wartości świata przedstawionego tego filmu wcale dobro rodziny nie muiz być więcej warte niż niż honor kogoś, kto może być go pozbawiony przez nas za pomocą jednego słowa. I piękna Sepideh (Golsfihteh Farahani - urocza Aisha z "W sieci kłamstw" , filmu, w którym mieliśmy już do czynienia z sytuacją polegającą na tym, że bohatreka nie mogła zwyczajnie podać ręki na pożegnanie swojemu świeżo poznanemu wielbicielowi z Ameryki, bo naruszyłoby to święte zasady i być może wiązałoby się z jej hańbą; ale ten film , choć hollywoodzki, zwracał uwagę właśnie na kontrast między chaosem moralnym funkcjonującym w naszym świecie a swoistym ładem panującym na Bliskim Wschodzie - choć oczywiście nie jest moim celem idealizowanie tej przestrzeni, bo krajom arabskim jakże daleko do wyobrażeń o raju, a to, co się tam dzieje w tej chwili, jest tego najlepszym przykładem) doświadcza autentycznego cierpienia, gdy to słowo właśnie musi wypowiedzieć i pohańbić obcą kobietę (dodajmy - już po jej śmierci, a więc wydawać by się mogło, że nie ma co rozdzierać szat - trzeba z żywymi naprzód iść...).
Przyzanam się, że odszedłem już daleko od takiego świata i zdziwiony jestem, że w ogóle tragizm w tym filmie dostrzegam. Moje sumienie w kręgu wzniosłych wartości dawno już przestało być zanurzone. I dotyczy to obydwu aspektów tej sytuacji tragicznej - bo także i dobra rodziny, które jest da mnie pojęciem abstrakcyjnym.
Na tym polega siła tego rodzaju filmów - przenoszą nas (mnie - ale choć ta spowiedź mnie dotyczy, to, niezależanie, co by moi współbratymcy mówili o sobie, jestem święcie (!) przekonany, że bardzo się ode mnie nie różnią [mam na myśli stosunek do honoru a nie do rodziny, bo w tym wypadku jestem rzeczywiście swoistym dziwolągiem- specyficzne wyznanie na tydzień przed najbardziej rodzinnymi swiętami w moim kraju, ale też świętami, za którymi szczególnie nie przepadam i z uczuciem ulgi obserwuję ludzi mnie otaczających, ulgi płynącej z zadowolenia, że jestem w to prawie niezamieszany] - chyba tylko tym, że nie stać ich, by się do tego przyznać) w inną przestrzeń moralną, jakby nie z tego świata. Jednocześnie przyznaję, że zdecydowanie bardziej swojsko czuję się w kulturze, która doświadczyła w latach sześćdziesiątych rewolucji moralnej i obyczajowej. Można by się jedynie zapytać, w jakim stopniu okupiliśmy tę naszą wolność frustracjami, depresjami, nieprzespanymi nocami, poczuciem braku przynależności do czegokolwiek i kogokolwiek.
"Co wiesz o Elly?" - gdyby nie zdarzył się dramat, to może świat, o którym nam się opowiada w tym fimie, wydałby się bardzo podobny do naszego. Być może, gdy się jest tam, na miejscu (musiałbym się skonsultować w tym miejscu z córką, [ale dedykuję jej ten wpis] która poznała ten świat z bliska; dzisiaj jest to jednak niemożliwe, bo także rodzinne święta nie są jej w głowie i eksploruje mentalność Obcych z dala od od tego bożonarodzeniowego zgiełku) nie odczuwa się aż tak mocno, że ludzie tam żyjący są bardzo Inni. Bo cóż my o nich wiemy. Ich dramaty rozgrywają sie poza naszymi oczyma. A to właśnie w takich sytuacjach napięcia objawia się jakaś istotna cząstka prawdy o nich (o każdym oczywiście). Prawdy, która tak bardzo ich różni od nas.
Tak, najważniejsze na co dzień skryte jest przed wzrokiem Obcych.

"Co wiesz o Elly?" reż. Asghar Farhadi