Trzy dni, jedenaście narracji

Trzy dni, jedenaście narracji,a będzie jeszcze więcej.
Można by powiedzieć, że w ten sposób rozpocząłem sezon festiwalowy (kolejny raz w tym roku zresztą), a jest to i zacne bardzo rozpoczęcie wakacji, które pewnie znowu pod znakiem odziewania się w cudze opowieści minie. Czy to bardziej pasja kulturalna, czy pragnienie ucieczki od własnego życia? Myślę, że dominuje to drugie, aczkolwiek moje, tak zwane, podniebienie kulturalne, kubeczki smaku, wprawdzie nie bardzo wyrobione, ale jednak, nużą się szybko potrawami nazbyt pod względem składu jednorodnymi, przyprawianymi monotonnie i zmuszają do poszukiwań bardziej może wyrafinowanych, których efekty, czyli dzieła festiwalowe, mało rozumiem, ale przynajmniej pozostawiają złudzenie, że do grona odkrywców należę (zbyt rozbudowany ten topos skromności tym razem).
Trzy dni, jedenaście narracji, czyli Festiwal Dwa Teatry (nie mam telewizora, więc jest to wygodna forma nadrobienia tego, co najważniejsze teatralnie w ostatnim roku na ekranie).
I co pozostaje w głowie po takim maratonie? Co bardziej...to tradycyjne danie czy może z tej współczesnej półki (nieskładna ta metafora mieszająca kulinaria z książkami).
Niezależnie od tego, jak atrakcyjne dla mnie są fabuły, nieodmiennie jestem zwolennikiem rejestracji spektaklu teatralnego na żywo (tym bardziej, że nie jeżdżę po Polsce teatralnej i takich rejestracji spragniony jestem bardzo; i mimo że wiadomo: na żywo jest lepiej i super, to ja czasami więcej zobaczyć mogę na ekranie, bo z bliska często bardziej, niż z widowni z miejsc często z problematyczną widocznością; a jak mi się jakiś czas temu na scenie pojawił Gajos z teleportem i słuchałem go, jakbym słuchowiska słuchał, to stwierdziłem, że skoro artyści teatru upodabniają swe widowisko do transmisji telewizyjnej, to ja tę transmisję wolę, bo tańsza choćby jest).
Pisałem ostatnio o Oksanen i różne skojarzenia dotyczące skomplikowanych sytuacji przeróżnych wojennych i po przywoływałem. A zapomniałem o "Naszej klasie" Słobodzianka (reż. Ondrej Spisak), która na festiwalu się pojawiła. I choć mam wiele wątpliwości co do wymuszonej przez teatr (ale czy na pewno?) pewnej schematyzacji postaw, by nie powiedzieć uproszczenia, to ważne jest to rozliczenie i niewątpliwie po zmianie władzy Słobodzianek straci stanowisko dyrektora. Bo choć postaci, mało powiedzieć, że schematyczne i reprezentują po prostu pewne typowe postawy, to i , jak i u Oksanen, tu najbardziej zasłużony ze szkolnej braci dla budowy powojennego ładu (i tak jak u niej najpierw musiał swoje odsiedzieć [podobieństwo losów Zygmunta i Edgara mogłoby może nawet posłużyć jako dowód w procesie o plagiat], ale później już świetnie radził sobie w nowym systemie; pytanie, czy to wyjątkowa cecha tych których gnidami zwiemy, czy też taka cecha każdego przeciętnego i dzięki temu jakoś trwamy) okazuje się być największym łajdakiem (Rosjanom po 17 września donosi na najbliższego kumpla, Niemcy nie mogliby wyobrazić sobie lepszego sojusznika w realizacji ostatecznego rozwiązania, żołnierzem wyklętym był działającym na dwie strony i tylko wspaniałomyślności [? czy też może pewnej intuicyjnej zdolności do zrozumienia, że mściwość nie służy, a może i służy, ale nie tym, co byśmy chcieli...czy też...cholera wie, jak zrozumieć wyrzeczenie się słusznej ze wszech miar zemsty? taka sytuacja: jesteś Żydem, wszystkich ci pomordowali koledzy z klasy, wiesz, którzy, no i po dojściu do władzy komuny, służąc w UB, potwierdzając tą służbą zresztą stereotyp żydokumuny, masz możliwość postawienia przed sądem winnych, w tym księdza  - kim się stajesz? ramieniem dziejowej sprawiedliwości czy rosyjskim sługusem utrwalającym władzę ludową?; nieźle to pokomplikował Słobodzianek...]) i tylko wierze autora dramatu w powracającą falę zawdzięczamy jakieś tam wyrównanie krzywd dziejowych...jakieś tam...śmierć syna nie jest jakieś tam, ale on niejednego syna i córkę i nie w prosty sposób...
To było takie bardziej współczesne przypomnienie, bo Słobodzianek i to relacja z Teatru Dramatycznego w Warszawie była, której wcześniej nie zdołałem, więc dobrze, że teraz...
"Przygoda" Sandora Maraia (reż. Jan Englert) zdecydowanie tradycyjna i w dodatku na potrzeby teatru telewizji tylko, a więc nieco obarczona zarzutem filmu taniego...
Ale fajną rzecz tam zbudował autor
o miłości
i jak o tym syntetycznie, żeby nie opowiadać?
Kochający mąż, powściągliwy bardzo w mówieniu o miłości, co do rozstania między innymi doprowadza, pozwala żonie, by zostawiła go i wyjechała z jego najbliższym współpracownikiem, zyskawszy wcześniej pewność, że tenże do końca jej dni będzie przy niej zajmując się opieką, bo ona śmiertelnie chora jest i ona nie ma się też o tej swojej chorobie nigdy dowiedzieć...jedyny warunek: ma umrzeć nadal mając jego nazwisko...bo on ją kocha i inaczej sobie nie wyobraża...
Proste i nie do wiary.
No i powróciłem na festiwalu na ścieżynkę refleksji na Karskiego temat, o którym też przecież już i to całkiem niedawno...
Tak też zatytułowany był spektakl, "Karski" (reż. M. Łazarkiewicz). Dokumentu trochę w tym było, ale to o robieniu właśnie takiego filmu o nim był spektakl. I powróciło pytanie o wartość czynu tego bohatera. Nikogo nie uratował. Została wykorzystana w gruncie rzeczy tylko jego genialna pamięć. Ileś ludzi zginęło, by ocalić mu życie a w zasadzie właśnie tę jego pamięć. A wszystko po to, by świat się dowiedział... I my tacy zbulwersowani, że wielcy świata tego dowiedzieli się i nic nie zrobili. Przynajmniej nie to, do czego namawiali Żydzi. I w spektaklu tym na ten historyczny dramat nałożono współczesność. Bo przecież dzisiaj bez Karskiego wiemy o mordach wszelakich i bestialstwach przeróżnych...i co? Nic... wielkie nic... no prawie nic... bo oburzeni przecież jesteśmy. Więc ten spektakl bardziej o tym był, o tej drugiej stronie, która rzadko kiedy reaguje, gdy gdzieś tam daleko coś takiego; o nas, którzy doskonale wiemy. A czy z Karskiego uda się Skrzetuskiego uczynić? Tylko wtedy, gdy rolę dla prezydenta USA (który zresztą już był wtedy po słowie ze Stalinem) Sienkiewicz  napisze...na co, jak wiadomo, za późno jest...
Trzy dni, jedenaście narracji, ale ja tylko o tych trzech, z których żadna nawet nagrody nie dostała (poza Julią Kijowską za rolę, ale w innej sztuce, bo ona aż trzech spektaklach grała... rozchwytywana jest...).

Gdy zniknęły gołębie

Jeszcze słów kilka o książce Oksanen, skoro już o niej co nieco w poprzedniej wpisce.

W tych przeplatających się ścieżkach subiektywnych narracji zależnych na plan pierwszy wychodzą losy trójki bohaterów. A ponieważ temu personalnemu splotowi towarzyszy rozłożenie akcji na dwie płaszczyzny czasowe (lata 40 i 60), musiałem sobie jakoś to wszystko uporządkować. Najwięcej w utworze jest, wydaje mi się, Edgara (niekoniecznie każdemu może on się wydać najważniejszy, o żonie jego, jako pewnej figurze estońskiego losu,  już pisałem; Rolanda wspomniałem).
Edgar Parts - człowiek bez tożsamości, już od wczesnego dzieciństwa wchodzący w rolę kogoś innego, bo przecież stał się ulubieńcem matki Rolanda [a był synem jej siostry Alviiny], dzięki miłości której mógł unikać ciężkiej pracy na wsi - czy ludzie rodzą się z taką umiejętnością znajdowania dla siebie najbardziej korzystnego miejsca do wygodnego [Roland: "na wsi mamy na to trochę inne określenie - śmierdzące lenistwo"] życia;
 typ mimikry, przeczekania, instynkt przetrwania przede wszystkim, genialny fałszerz dokumentów wszelakich, co świetnie współgra z jego pragnieniem wtopienia się, impotent fantazjujący o byciu lotnikiem,
Mieszkaniec estońskiej wsi Taara, ale jego 'jedwabiste paluszki' nie nadawały się do pługa,  kształcił się na uniwersytecie w Tartu, służył też w estońskiej armii w oddziale ochrony pogranicza, skąd go wydalono za sprzedawanie przepustek; po wkroczeniu do Estonii wojsk radzieckich (historia Estonii pod pewnymi, ale tylko pewnymi względami analogiczna do naszej: w czerwcu 1940 zostaje ona przyłączona do ZSRR [ciekawe, czy ktoś kiedyś oficjalnie przyzna, że początek II wojny światowej to nie tylko Hitler],  co łączy się z deportacjami na Syberię oczywiście) wcielony do ich wojska, dezerteruje, ale już ten okres jego życia jest podejrzany, bo się niebezpiecznie zaokrąglił na służbie u Rosjan (pracował w Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych [też wydalony za branie łapówek, ale później uchodził za dezertera z armii bolszewickiej], bo po wkroczeniu Niemców mógł się przysłużyć nowym panom informując ich o lokalizacji pochówków skazanych na śmierć więźniów bolszewików) odbywa szkolenie na fińskiej wyspie Staffansö i powraca, by jeszcze w 1941 walczyć w estońskich oddziałach partyzanckich z bolszewikami; po radosnym wkroczeniu Niemców w 1941 (i to jest ta zasadnicza różnica w historii naszych krajów: myśmy hitlerowców radośnie nie witali i nie staliśmy się sprzymierzeńcami, może dlatego, że Estończycy nie są Słowianami i przez Niemców traktowani byli jako przedstawiciele rasy nordyckiej) zmienia nazwisko na Eggert Furst i stał się entuzjastycznym wyznawcą narodowego socjalizmu; by nie trafić do niemieckiego wojska (nie z powodów ideowych oczywiście, ale z zamiłowania do życia w miarę ułatwionego) wkręca się do służby w policji bezpieczeństwa, na początku denuncjuje komunistów a następnie włącza się do ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej.
Po wkroczeniu Rosjan zesłany do syberyjskiego łagru (najprawdopodobniej jako uczestnik antyhitlerowskiego ruchu oporu estońskich nacjonalistów [którym nigdy nie był, ale taka tożsamość okazała się bardzo przydatna w służbie bezpieczeństwa ZSRR], który jednocześnie opowiadał się za tak zwaną trzecią opcją, czyli powstaniem, przy wsparciu Zachodu, wolnej Estonii [to taka analogia do tych Polaków, którzy oczekiwali na gen. Andersa wjeżdżającego na białym koniu]), później swych sowieckich władców informuje o antyradzieckim podziemiu, ustalając personalia tych wszystkich, których bolszewicy uznawali za zdrajców; zaczyna od informowania o poziomie nastrojów antyradzieckich, by skończyć (co stanowi jeden z główniejszych wątków w tej powieści) na pisaniu książki na temat związków nacjonalistycznych organizacji estońskich z faszyzmem; książki, której podstawowym celem jest skompromitowanie emigracji niepodległościowej w oczach Zachodu. By rozpracowywać działaczy wolnościowych stworzył sobie na tyle wiarygodną, kolejną, tożsamość, że spokojnie można sobie wyobrazić, iż we współczesnych estońskich służbach bezpieczeństwa mógłby być zaakceptowany, by, tym razem, obnażać prawdę o Estońskiej Republice Ludowej.
Ale to działania w obozie koncentracyjnym w Kloodze wydają się być kluczowe w jego charakterystyce. Jest jednym z najbardziej okrutnych oprawców. Rosjanie po wyzwoleniu obozu znajdują go wśród ofiar. On zaś, już jako autor książki na temat hitlerowskich okrucieństw, w zasadzie z Rolanda czyni jednego z nazistowskich oprawców. Z jedynego człowieka, który mógł ujawnić jego prawdziwe, ciemne oblicze, uczynił zbrodniarza. To zwycięzcy piszą historię.
Jego wiedza i zaangażowanie jest potrzebna wszystkim, kolejnym, władcom. Takich ludzi się nie weryfikuje. Służba bezpieczeństwa zawsze skora jest do wykorzystywania tych, którzy niczym kameleon potrafią się dostosować do panujących warunków. Giną zaś ludzie lojalni i wierni, niczym Roland.

Po raz pierwszy tak skrupulatnie odtworzyłem życiorys bohatera; wynikało to ze skomplikowanej struktury narracji, która spowodowała, iż się pogubiłem i musiałem sobie to wszystko uporządkować.

Sofi Oksanen, Gdy zniknęły gołębie

Konwicki, Oksanen i inne wploty

Jakoś po tych rozważaniach na temat funkcjonowania różnego rodzaju proroków w społeczeństwie nie mogłem uwolnić się od skojarzenia z Kowalskim-Malinowskim z "Salta" Konwickiego; pisarza, który na moment śmiercią swoją paradoksalnie o swym istnieniu przypomniał. Lecz w postać wykreowaną przez Zbigniewa Cybulskiego niemal od początku wpisana jest niepokojąca wieloznaczność, która mnie zawsze skłania do spojrzenia z dystansu na nasze romantyczne uniesienia. Bo gdy nazbyt poważnie są traktowane we wstydliwą groteskę się przemieniają. Albo groźną - jak w "Tangu" Mrożka. Kowalski-Malinowski z całym bagażem tradycji związanej z bohaterem romantycznym i przeszłością okupacyjną naznaczoną koszmarnymi wspomnieniami walki partyzanckiej bywa momentami żenujący a jednocześnie, na co wskazuje przecież jego nazwisko, nie mamy wątpliwości, że jest on uosobieniem naszych prywatnych lęków i uniesień, że, tak jak on, niesiemy w sobie przez życie splot heroizmu i śmieszności, że w snach i marzeniach kreujemy siebie dość podobnie. Właśnie - sny... kolejne moje skojarzenie... czytam ostatnio Sofi Oksanen i te jej rozliczenia z estońską przeszłością też mi się z Konwickim kojarzą. Przede wszystkim z "Sennikiem współczesnym" ... ale też z zapomnianym już bardzo "Czarnym potokiem" Buczkowskiego... a i Odojewski gdzieś mi się plącze po pamięci... Czy tylko temat- wojna - jest tym, co łączy? Byłoby to za proste... tym, co skojarzenia nomadyczne wyzwoliło, to pewnie poszukiwanie narracji, która odpowiadałaby skomplikowanej sytuacji prezentowanej w tych powieściach. Ucieczka od linearności i pozorów obiektywizmu. Spojrzenie z perspektywy wielu, niekoniecznie skorelowanych ze sobą, podmiotów. Częste zagubienie czytelnika w świecie przedstawionym analogiczne do sytuacji bohaterów powieści. A także - u Oksanen i Konwickiego - nałożenie na to perspektywy bardzo współczesnej.
Podobnie, jak do "Oczyszczenia", do lektury "Gdy zniknęły gołębie" przyciągnęła mnie ciekawość estońskiej historii. Jak i w poprzedniej powieści, tak i w tej, mamy do czynienia z próbą oswojenia związku Estończyków z nazistami. Przekonująco przedstawione zostało powitanie Niemców w 1941 jako wyzwolicieli spod bolszewickiego jarzma.
Małe narody, będące pod panowaniem Tych Wielkich, strasznie muszą kombinować i lawirować, by w tym świecie jakąś sensowną przestrzeń wolności dla siebie wywalczyć. To samo było z Irlandią przecież, co uświadomiłem sobie po lekturze "Marzenia Celta" Llosy" (do lektury tej nudnawej według mnie pod względem literackim książki skłoniła mnie obecność wątków dotyczących tego, co światli Europejczycy wyprawiali na terenach Konga Belgijskiego, co oczywiście z "Jądrem ciemności" mi się skojarzyło [i słusznie, bo Conrad na kartach tej powieści też się pojawia], ale w trakcie lektury okazało się, że Llosa przywołał w niej i inne miejsca, w których kultura tak zwanego Zachodu objawia swoją nieobliczalną, nastawioną pragmatycznie na zysk tylko [tak, tak - lewackie to] hipokryzję), w której to Roger Casement podczas wprawdzie I wojny światowej, ale dogaduje się z Niemcami, by z irlandzkich jeńców stworzyć brygadę, która miałaby walczyć z brytolami o wolność ich wyspy (to jest niesamowite, że Irlandczycy byli pozbawieni niepodległości przez 750 lat.... ale tego tematu już musnąłem, pisząc o "Głodzie"). Zdrajcami się stali ci Irlandczycy czy nie ? Casement został stracony, więc zdanie Rządu Jego Królewskiej Mości było jednoznaczne, co oczywiście nie dziwi. A czy można jego śmierć traktować w kategorii ofiary, skoro w 1921 roku Irlandia wywalczyła autonomię? Sam Casement nie lubił postawy ofiarniczej. W książce mamy do czynienia z charakterystyczną i jakże bliską naszym sporom wymianą zdań; Casement, niechętny ofiarnictwu, formułuje swoje zastrzeżenia co do sensowności powstania wielkanocnego: "Ci wszyscy młodzi ludzie pójdą na pewną śmierć, będą mięsem armatnim, ojcze. Z karabinami i pistoletami, z których nawet nie będą umieli wystrzelić. Setki, tysiące niewinnych ludzi takich jak oni naprzeciw dział, karabinów maszynowych, oficerów i żołnierzy najpotężniejszej armii świata. Po to, by nie uzyskać niczego. Czy to nie straszne?", na co otrzymuje odpowiedź: "Poświęcić się w ofierze, zginąć na ołtarzu. Czy nie tak uczynił Chrystus?". Jak się okazuje, nie mamy monopolu na myślenie o powstaniach kolejnych w kategoriach ofiary.
Estonia wchodząca w układ z Niemcami także przechytrzyć jakoś historię chciała. A później Leśni Bracia, po wkroczeniu bolszewików, jak co niektórzy w dorzeczu Odry i Wisły, liczyli na ofensywę Zachodu (warto może zauważyć, że ich ostatni żołnierz wyklęty zginął w pułapce w 1976 roku... ). W powieści Oksanen opcję, nieufności do Niemców i wrogości wobec bolszewików, reprezentuje Roland- prostolinijny, bezkompromisowy i uczciwy wyznawca wolności.

Pisząc o „Roku 1945” spersonifikowałem Polskę jako kobietę o dość nieciekawej aparycji; w książce Oksanen taką figurą losu Estonii mogłaby być Juudit, poza dwójką męskich bohaterów, najważniejsza postać w powieści.

Wychodzi za mąż za faceta, który oszołomił ją opowieściami o swoich lotniczych marzeniach. Okazał się on impotentem, ale oficjalnie para funkcjonowała jako zgodne i szczęśliwe małżeństwo. Jej mąż, o czym w innym poście, wiązał się z wszystkimi, którzy przejmowali władzę w Estonii; ona zaś, wykorzystując nieobecność do niczego nieprzydatnego i niekochającego ją męża, zakochała się w oficerze niemieckim i z nim przeżyła chyba najszczęśliwsze lata swego życia (z punktu widzenia metafory, która mi się snuje po głowie, ma to istotne znaczenia, ponieważ narracja prowadzona jest z perspektywy lat 60, więc ostatnie szczęśliwe dni niepodległości są dość odległe). A po wojnie, gdy mąż angażuje się w coraz bardziej skurwielskie działania na rzecz okupanta rosyjskiego, popada  stopniowo w obłęd obrazując w tten sposób stan narodowego sumienia.

Taka parabola.

Kto ma uszy do słuchania…

Oczyszczenie z fatum Historii

Chciałoby się, aby taki utwór dziś w Polsce powstał (pewnie jest coś takiego, tylko ja o tym nie wiem). I dotyczył losów bieszczadzkich, kaszubskich, czy jeszcze innych... by dotyczył bohaterów, o których nie można opowiedzieć prostych i jednoznacznych historii.
Chciałoby się, by takich utworów powstało na tyle dużo, by przeorana ludzka świadomość nie była już tak podatna na demagogiczne uproszczenia polityków dotyczące historii, tej najnowszej oczywiście. Czasami sobie myślę, że może to i dobrze, iż język polityków tak jawnie już się kompromituje. Przynajmniej jak na dłoni widać jałowość ich opisu świata.
Ale być może przemawia przeze mnie naiwna nadzieja...

Po raz pierwszy czytałem powieść estońsko-fińską. I pod wrażeniem wielkim jestem...
Powieść skomponowana nader achronologicznie, a mimo to efekt jest nadspodziewanie klarowny. Dwa zasadnicze wątki nieustannie się przeplatają i wyłania się z nich uniwersalna historia okrucieństwa, zła, miłości i wybaczenia.
Liryczna historia miłosna.
I okrutna męska agresja erotyczna.
I zwracający uwagę język, który dzięki metaforycznemu skrótowi jest w stanie trafnie odzwierciedlić charakter czasu jak i mniej lub bardziej dramatycznych przeżyć bohaterów ("W tym czasie na Syberii odebrane wywiezionym złoto zdążyło się już zmienić w nowe zęby w nowych ustach i gdy złote uśmiechy szły o lepsze ze słońcem, w ich cieniu w całym kraju lęgły się uciekające spojrzenia i odwracające się twarze. Przez targi, drogi i pola niekończącą się strugą rwały poszarzałe źrenice i zaczerwienione białka. Kiedy kołchozy wzięły w twarde jarzma ostatnie już gospodarstwa, szczere słowo zapadło się w podtekst" - chyba jeden z najbardziej syntetycznych i prawdziwych opisów dotyczących czasów stalinowskich w całym naszym 'obozie').
W tle specyficzna historia Estonii, która nadzieję na niepodległość pokładała w III Rzeszy.
I nic dziwnego, skoro to pod rosyjskimi rządami utracili na wiele dziesięcioleci szanse na samostanowienie.

Męska agresja erotyczna, to zwierzę z lubością poniżające kobiety, ten potwór , któremu nie tylko o seks chodzi; można wręcz powiedzieć, że seks jest tylko narzędziem służącym do spełnienia pragnień o męskiej dominacji. Trudno to inaczej postrzegać. Chore atawistyczne pragnienie zniewolenia, podporządkowania.
W tej powieści w postaci czystej.
Tak jak w "Ładunku 200" i wielu innych utworach...
I nie ma żadnej różnicy, czy to czekista w brutalnym gwałcie upatruje jeden ze sposobów na skuteczne przesłuchanie, czy współczesny macho sprytnie przymusza naiwną dziewczynę do prostytucji...
Można by powiedzieć, że wynika to z tego, że mamy do czynienia z kobiecym postrzeganiem świata (Sofi Oksanen, niezwykłej urody, jest autorką książki). Lecz nawet gdyby to była wizja ewidentnie subiektywna, to co z tego; gdyby to właśnie był kobiecy świat przedstawiony, to miałoby znaczyć, że należy patrzeć na niego z dystansu, męskiego dystansu? Wsłuchuję się w te głosy z innej (kobiecej) rzeczywistości i czasami lekko przerażony jestem...
Książka o wieczystej niesprawiedliwości losu. I choć to nie odkrywcze, że dwie kobiety (siostry w dodatku) zakochują się w tym samym mężczyźnie, to i tak historia jest przejmująca (niezwykły początek tego wątku: "Spójrz na mnie. Mężczyzna zamilkł, obrócił się w ich stronę i akurat wtedy odwróciła się Ingel, dlaczego Aliide tak się ociąga, promienie słońca padły na jej koronę z warkoczy i - nie, nie, spójrz na mnie! - Ingel swoim zwyczajem wyprostowała łabędzią szyję, uniosła brodę i wtedy spotkały się ich spojrzenia, mężczyzny i Ingiel. Aliide od razu pojęła, że mężczyzna już nigdy jej nie zobaczy, bo widziała, jak urwał w pół słowa, jak zamarła wysuwająca się z kieszeni dłoń z papierośnicą, jak w milczeniu wpatrywał się w Ingiel, by wreszcie otworzyć pudełko, wieko zalśniło jak ostrze noża. Nie odrywając wzroku od mężczyzny, Ingel podeszła do niej, jej obojczyki lśniły, dekolt falował zachętą" - a to wszystko na cmentarzu w dodatku).
I ta, która nie została zauważona kochała aż po grób. I do końca nie zostało jej to zrekompensowane. Miłość pełna absolutnej ofiarności ale i okrucieństwa. Niespotykanego przywiązania i śmiertelnej zdrady.
A wszystko przez tak zwany kaprys... losu. Przypadek. Sekundy być może. Skierowanie uwagi nie w stronę tej, która jest w stanie całą siebie ofiarować.
Tak miało być...
Powinniśmy się przyzwyczaić do przewrotności tego gościa, który stymuluje nasze indywidualne historie. Ten Wielki Autor pewnie lubuje się w takich dramatycznie sprzężonych ze sobą emocjach. "Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy..."

Miłość niewątpliwie powinna wybaczać, ale nie usprawiedliwiać.
Ale niezależnie od tego wypada się nad losem Aliide Truu (uczciwy, wierny to nazwisko po estońsku oznacza) pochylić.
Aliide zdradza rodzinę i naród
(nawet w sumie zdradza ukochanego paradoksalnie)
i nie ma wątpliwości: jej celem jest ocalenie mężczyzny, którego kocha.
I nawet, jeżeli ta ofiara mocno nacechowana jest egoizmem (czy to możliwe? czy to nie paradoks?) to i tak jest czymś niezwykłym, czymś wyjątkowym bardzo.
Ja sceptyczny bardzo jestem...
Ja nie bardzo chyba wierzę w istnienie takiej miłości.
A gdy słyszę, że jednak istnieje, to niezmiernie zadziwiony jestem.
Aż tak się zaprzepaścić - nie pod wpływem chwilowego zauroczenia, ale przez długie, długie lata?!
Oddać się w niewolę niespełnieniu (oczywiście tam jest nadzieja, ale jej złudność jest oczywista).
Truu - wierna...
A z drugiej strony facet i jego Męska Historia. Poniósł jej konsekwencje, ale zdecydowanie większe poniosły kobiety. To też rodzaj oczywistej prawdy wyłaniającej się z książki.
Losy trzech kobiet (a może i czterech, bo przecież los Zary nosi także piętno dziadkowego dziedzictwa) okrutnie naznaczone traumą, która jednoznacznie związana jest jest z wiernością mężczyźnie. Bo choć jest on bohaterem lirycznej historii miłosnej, pełnej wzajemności, ciepła i radości (bo nie tylko o niespełnieniu jest ta książka), to nad losem kobiet zaciążył on tak samo jak zezwierzęceni czekiści. W nim nie ma oczywiście tego atawistycznego zła co w nich, ale on współtworzy Męską Historię, w której kobiety chcąc nie chcąc muszą uczestniczyć i której konsekwencje najcierpliwiej znoszą.

Wiele, wiele rzeczy jest w tej niewielkiej książeczce (i żeby zrozumieć tytuł tego posta, powieść przeczytać trzeba). Aż żal, że nie o wszystkim...
ale nie można jej zadusić słowami uzurpacji interpretacyjnej, bo ona żywa bardzo jest i pewnie długo pozostanie
Ale o jednym jeszcze muszę, czy po prostu bardzo chcę:

teatrum mundi

Mamy w książce do czynienia z kilkoma stylami opowieści, kilkoma typami narracji. Od pierwszoosobowej, poprzez personalną aż po całkowicie wyzbyty tonu osobistego styl meldunku Tajnych Współpracowników. Wiadomo, jakie niesie to konsekwencje dla oglądu świata przedstawionego.
Ale niezwykłego dramatyzmu nabiera ten utwór od początku dzięki narracji zsubiektywizowanej właśnie. Tak, początek jest kapitalny...
Rozbudowany bardzo opis sytuacji.
Spotykają się dwie obce (a jednocześnie bliskie bardzo sobie - ale o tym jeszcze nie wiemy) kobiety. Kolejne mikrorozdziały prezentują w postaci właśnie narracji personalnej sposób postrzegania świata tejże sytuacji przez każdą z nich. Ich świadomość koncentruje się na przeróżnych szczegółach.
Niezwykła gra.
Sprytu i podejrzliwości.
Nieufności i dystansu.
Obraz świata, w którym poddanie się zwykłemu ludzkiemu współczuciu może mieć śmiertelne konsekwencje. Obraz mentalności człowieka współczesnego (czy posttotalitarnego) w niezwykłym skondensowaniu.
I, jak się okazuje, gra jest jak najbardziej motywowana. To nie psychopatyczna podejrzliwość. To walka o przetrwanie. Zarejestrowana (bo odnosimy wrażenie, że jest to żywa relacja, że siedzimy w głowach obu bohaterek na przemian; tak jakbyśmy w nie wskoczyli w tym momencie właśnie, bo nikt nam nie tłumaczy na razie, kim one są i dlaczego tak przeżywają świat) subtelnymi środkami literackimi.
Jedna z tych książek, dzięki którym doświadczamy spotkania z Innym (i to spotkanie jest także jej treścią). Po raz kolejny mamy okazję uświadomić sobie, że Obcy jest wyzwaniem i szansą.

A pisałem to wszystko w schronisku (w zeszycie oczywiście, bo na kompie to teraz dopiero:-)). Nie mogłem się oderwać od tej historii i na góry tylko od czasu do czasu spoglądałem bez żalu, bo wiedziałem, że jutro (dziwne czasu pomieszanie, bo to jutro już dawno było) i tak tam wlezę. Pisałem niemal w absolutnej ciszy przysłuchując się brzęczeniu muchy, rzucając okiem na baraszkujące koty i spoglądając czasem na zieleń Bieszczad. Tylko podobna historia mogłaby się tu wydarzyć, bo tu spychacz przejechał po Historii pozostawiając miejsce na nieskrępowany rozwój natury.
I patrząc na tę pierwotność skrywającą okrutne tajemnice chciałoby się mieć nadzieję, że Prawdziwi Mężczyźni z daleka będą się trzymać od mściwych trybów Historii.
ale to nadzieja tylko

Sofi Oksanen, Oczyszczenie