Mogłoby być o sławojce

 

 

W eseju na temat Otella Harold Bloom stwierdza, że jednym z naśladowców Jagona jest sędzia Holden, bohater książki Cormaca McCarthy’ego Krwawy południk. Amerykański krytyk nazywa w swoim tekście tego potomka, stworzonego przez Szekspira mistrza manipulacji, teologiem wojny; człowiekiem, którego, niezmącona żadnym ludzkim uczuciem wola i miłość własna (coś ludzkiego jednak, sam sobie zaprzeczam), manifestuje się w praktykowaniu permanentnej zbrodni (inna powieść tego autora To nie jest kraj dla starych ludzi penetruje podobne rejony). Bo faktycznie ta książka, odwołująca się do popularnego w literaturze i filmie amerykańskim toposu drogi (tytuł innej powieści McCarthy’ego), stanowi swoisty bezbożny różaniec, w którym kolejne paciorki odzwierciedlają masowe zbrodnie popełniane na Indianach i Meksykanach w drugiej połowie XIX wieku na pograniczu południowo-zachodnim Stanów. I niczym właśnie w różańcu zdarzenia zataczają krąg - od momentu, gdy Dzieciak (czy to główny bohater? bo podobnie jak w Mobby Dicku [skojarzenie nieprzypadkowe] mamy wątpliwości, kto jest na pierwszym miejscu - ten, któremu towarzyszymy od pierwszej do ostatniej niemal strony powieści, czy ten, kto w centrum uwagi wszystkich, którzy w świecie przedstawionym i nie tylko) po raz pierwszy spotyka sędziego, do niefortunnego spotkania ostatniego w podwórkowym szalecie, który mi się kojarzy (a tworzenie w wyobraźni desygnatów opisywanych miejsc często podczas czytania tej powieści sprawia trudność, bo opisów dużo i wystawiają one czytelniczą mentalną orientację w terenie na ciężki egzamin utrudniony pojawiającymi się co i rusz nieznanymi mi pojęciami związanymi z regionalnymi nazwami typów terenu i roślin [nie mówiąc już o nietłumaczonych tekstach w języku hiszpańskim, co pewnie miało na celu postawienie nas w sytuacji Dzieciaka, który takim samym językowym ignorantem; wolałbym jednak, by w takiej sytuacji pojawiały się w książce przypisy, bym także rozumiał to, co sędzia Holden]) z demoniczną wyprawą do toalety Warionuchy, w trakcie której spotkał członków świty Wolanda (i to skojarzenie wydaje mi się nie całkiem od rzeczy); a chodzi pewnie o zwyczajną, jeśli jeszcze ktoś pamięta tę nazwę, sławojkę (którą, jak się okazuje, do dziś można na Allegro [to nie reklama] kupić).

Krwawy południk to ponura opowieść o grupie pielgrzymów (tak są nazywani w powieści), czyli łowców skalpów (i ta ich profesja, jeśli tak można ich poczynania nazwać, znaczenie ma, myślę, bardzo istotne, bo pojawia się już w motcie [jednym z...] powieści, w którym mowa o znalezionej na terenie Etiopii czaszce sprzed trzystu tysięcy lat oskalpowanej właśnie; co można dwojako interpretować - że jest to potwierdzenie uniwersalności natury ludzkiej, złej w swej istocie, albo [co nie jest wykluczające] stanowi jeszcze jedno, z wielu bardzo pojawiających się w tym utworze, świadectw pierwotności świata przedstawionego, co prowadzi do wniosku, że z apokaliptyczną [akcja Drogi, powieści McCarthy’ego, o której już napomknąłem, rozgrywa się w czasach postapokaliptycznych, czyli po zagładzie, którą ludzkość sobie zafundowała] w znacznym stopniu wizją mamy do czynienia w tym tekście), którzy przemierzają półpustynne tereny na granicy (zmieniającej swój kształt w owym czasie) amerykańsko-meksykańskiej mordując, grabiąc, bezczeszcząc to, co niezbeszczeszczonym wydawać się jeszcze mogło.

Dziwnie mi się czytało tę powieść bezpośrednio po Biegunach Tokarczuk. Bo na pierwszy rzut oka jakby nic bardziej odległego. Nie tylko jeśli chodzi o wizję człowieka czy człowieczeństwa w ogóle, ale przede wszystkim o styl narracji. Czytając powieść Tokarczuk w pewnym momencie zacząłem znaczenie najbanalniejszych zdań przenosić na poziom metaforyczny, o czym już tu pisałem i o czym pewnie jeszcze. Styl McCarthy’ego zaś z behawioralną prozą Borowskiego najbardziej mi się kojarzył. W tym skojarzeniu zresztą nie byle jaka konsekwencja, gdy przypomnimy sobie rzeczywistość opisywaną przez polskiego pisarza a także i funkcję, którą wybór takiego sposobu pisania pełnił. Najkrócej mówiąc odzwierciedleniem punktu widzenia mentalności człowieka zlagrowanego był. Reifikacji i skrajnego pragmatyzmu. Istot pozbawionych teoretycznie życia duchowego i moralnego kompasu (co podstawowym źródłem skandalu było w 1945 roku - warto przypominać, bo to też i źródło wielkości tego pisarza niezależnie od późniejszych jego wyborów, o których kiedyś zresztą jeszcze warto by). Których celem podstawowym było przeżycie. Bohaterowie Krwawego południka mają cel inny - jak największa liczba skalpów. To zestawienie z Borowskim o tyle jest cenne (jeśli jest), bo uprzytamnia bardzo ważną rzecz - bohaterowie jego opowiadań zmuszeni byli przez okrutne okoliczności do takiego funkcjonowania (prowokacyjnie zresztą aż tak jaskrawo przedstawionego przez pisarza); pielgrzymi McCarthy’ego, a przede wszystkim sędzia Holden, wchodzą na swą życiową ścieżkę albo przypadkowo, albo wręcz celowo gloryfikując wojnę (ale można też postawić tezę, że są tacy, jak świat, w którym przyszło im żyć; bywa, że tak twórcy tłumaczą okrucieństwo wykreowanych przez siebie bohaterów, przykładem może być ostatnia ekranizacja Makbeta,której okrucieństwo ukazane zostało na tle pierwotnej niemal walki o byt, która gdzieś na chłodnej, zamglonej, nieludzkiej ziemi Wikingów [choć skojarzenie to pewnie nazbyt popkulturowe, bo przecież szkockie ponure pustkowia to mogą być jak najbardziej]). Mord będący jej podstawowym świadectwem. Niemal jak w Iliadzie, lecz postaci, biorące w niej udział, nie są, jak już o tym Baczyński (Pokolenie), „rzeźbione ogniem w błyszczącym złocie”, tylko tworzą bezimienne „popielejące ludzkie pokłady”. U McCarthy’ego dosłownie - zbierane na kopce sterty ludzkich kości wyłaniające się spod pustynnych piasków.

no i tak jako mi się przerwał wątek….

 

 

Cormac McCarthy: Krwawy południk

 

a tytuł wpisu? załóżmy, że to metafora taka 😄

Kilka słów o Wolandzie

Mistrz i Małgorzata, o czym jest? czego dotyczy problematyka religijna i dlaczego tak mnie pociąga, gdy przecież nie miałbym problemów z utożsamieniem się z poglądami Berlioza? Pierwsza rozmowa Berlioza z Bezdomnym w jakiś tam sposób odpowiada moim obecnym poglądom na sprawy religijne. Dlaczego jestem po stronie Wolanda?
Może tu chodzi nie o takie czy inne poglądy religijne, w tym wypadku związane z wiarą w istnienie historycznego Jezusa, lecz o wszelki dogmatyzm materialistyczny. Wszelki dogmatyzm, ale ten materialistyczny przede wszystkim.
Fenomen momentu pojawienia się zjawiska o nazwie Jezus...
Nie ma wątpliwości, że coś istotnego zdarzyło się 2000 lat temu. Raczej nigdy nie dowiemy się co, lecz Bułhakow proponuje wyobraźnię jako tę moc, która czyni człowieczeństwo godniejszym a i tę, która sens jest w stanie mu nadać.
Czyli co? lepiej się okłamywać? bujać w obłokach i nie przyjmować prostej prawdy, że nie było kogoś takiego jak Jezus?
Coś się wydarzyło...tyle...Bułhakow proponuje swoją wersję...tyle...
Dlaczego Berlioz ginie? Przecież nie mówił nic niedorzecznego... Pycha kroczy przed upadkiem - jakie to banalne. Nie chodzi o jego ateizm, lecz pychę...
Woland to wyobraźnia, która potrzebna jest, by wyzwalać się permanentnie z oczywistych i prostych kolein.
Woland to dowód na istnienie wypartego. Psychoanalitycznie - to wyłaniająca się z mroku wątpliwość Iwana Bezdomnego. Wątpliwość, która niemal strąci go w czeluście szaleństwa, bo tak zawsze może się dziać, gdy jakieś myślątko skruszy naszą pewność co do jakości istniejącego świata. Co do sposobu jego istnienia. Jego sensu.
A u Bułhakowa już tak jest, że myślątko się cieleśni i żyje własnym życiem napędzanym przez wyobraźnię. Gdy się pojawi, to już zaczyna balansować na cienkiej  linii pomiędzy światem brykającej wyobraźni autora a realnie istniejącą przestrzenią metafizyczną.
W opowieści Mistrza Jeszua nie jest bogiem. Staje się nim w opowieści umierającego Bułhakowa, który, umiejscawiając tytułowych kochanków w pierwszym kręgu piekieł, być może dzielił się z żoną nadzieją, że ich religijny sceptycyzm, jeśli okazałby się błędny, nie zostanie jakoś strasznie ukarany. Że będą razem tak, jak podczas wielu miesięcy choroby Bułhakowa.
Woland to magia ludzkiej wyobraźni, a to znaczy, że autor w pełni był przekonany co do iluzoryczności tych pięknych kompensacyjnych wyobrażeń. Oszukiwał się czy nie? Starał się utrzymać na tej cienkiej linie - i to na pewno jest mi bliskie bardzo.
Woland wyłaniając się z wątpiów Iwana mógł przybrać kształt różny bardzo, nikogo nie powinno dziwić, że skorzystał z garderoby Goethego czy dokładniej Berlioza (kompozytora oczywiście, Bułhakow wielbicielem oper był). Każda wyobraźnia ma swoje uwarunkowania, pozazdrościć ich autorowi "Mistrza i Małgorzaty".
Berlioz ma rację: przewijają się przez tradycję motywy, które złożyły się na kreację postaci Jezusa. Bułhakow, kreując swą opowieść o Mistrzu, także w swoisty sposób wykorzystuje pewne elementy ewangelicznych historii. Zwracano zresztą uwagę na tę intertekstualność. Ale czy uwikłanie losu Berlioza w taki sposób, czyni jego istnienie mniej realnym. Gdyby tak było, to Woland by się pewnie ucieszył, że to kwestionowanie istnienia, nie tylko jego dotyczy. Kwestionowanie, które było punktem wyjścia do spektaklu Lupy, w którym Woland upominał się o prawo do bycia.
Ale to tylko literatura przecież....wymyślone...w jakim stopniu przekłada się na moje przecież całkiem poważne dylematy religijne? A nawet może teraz już nawet nie dylematy. Bo przecież już nie wierzę w żadne biblijne opowieści. A Bułhakow cudnie pokazuje, jak się tworzyć mogły. Na przykładzie powieści Mistrza właśnie... Mateusz Lewita też zresztą dogmatykiem został. I przecież pozostaje wrażenie, że to on stworzył Jezusa... to ciekawe - a jednocześnie wyjaśnia jakoś fenomen powstania religii - człowiek wymyśla coś, co go wyraźnie przerasta, doskonały twór, któremu się następnie podporządkowuje. Ale przecież nie widzimy w powieści Jeszui na tronie, mamy do czynienia tylko z jego posłańcem. Czy On istnieje? Wciąż tylko wyobrażenia...
Czy już sobie odpowiedziałem, dlaczego lubię tę powieść i dlaczego nie opowieści Berlioza do mnie przemawiają a mit stworzony przez Bułhakowa? Nie wierzę, agnostyk ze mnie potworny, ale jednocześnie nie przemawiają do mnie uproszczone wizje świata sprowadzające go li tylko do materii pozbawionej duchowej motywacji istnienia.

W oczekiwaniu na cud

Co to jest cud?
Szczęśliwy zbieg okoliczności; przypadkowy układ zdarzeń, dzięki któremu uniknęliśmy nieprzyjemności; sytuacja wymykająca się oczywistym interpretacjom; fenomen sprzeczny z prawami, które uznajemy za naukowo udowodnione?
Ale i metafizyczne poczucie, że każdy wschód słońca, którym dane jest nam się cieszyć, nie jest taki oczywisty...
Każdy cud można zakwestionować przywołując na pomoc psychologów, którzy udowodnią, że mamy do czynienia tylko i wyłącznie z faktem psychologicznym (niby ciągle faktem, ale od cudu oczekujemy bardziej empirycznego sposobu istnienia) lub głosząc teorię, zgodnie z którą zdarzenia wykraczające poza aktualnie znane nam prawa dadzą się kiedyś wpisać w porządek racjonalno-empiryczny. A najczęściej idzie nam w sukurs prosta teoria przypadku.
Odróżniłbym też wspomniane wcześniej przekonanie, że każdy dany nam dzień jest cudem od wiary w ingerencję jakiejś osobowej siły w nasze codzienne poczynania. Byt sam w sobie jest czymś najbardziej niepojętym i niezwykłym, ale wewnętrzne poczucie tego stanu rzeczy niekoniecznie musi iść w parze z wiarą w Boga.
Zastanawiające, że uznajemy za cud te zdarzenia, które sprzyjają człowiekowi w jakiś sposób. Nie słyszałem jakoś, by ktoś uznał za cud niespodziewany i sprzeczny z jakąkolwiek logiką kataklizm. Zresztą mam nawet wrażenie, że owe kataklizmy zdecydowanie łatwiej wpisują się, post factum oczywiście, w przeróżne narracje interpretacyjne niż dajmy na to niespodziewane uzdrowienie ze stwardnienia rozsianego. Wyolbrzymiając: dlaczego skłonni jesteśmy (ja jestem) życie traktować jako cud a śmierć tylko jako naturalną kolej rzeczy? Dlaczego upadek niemowlaka z dziesiątego piętra zakończony tylko lekkimi potłuczeniami ma być cudem a pozbawione jakichkolwiek przyczyn ustanie bicia serca dzieciątka leżącego spokojnie w łóżeczku jest tragedią? Przecież obydwa zdarzenia są świadectwem praw tego świata, przed którymi powinniśmy z pokorą pochylić czoła. "A my wspinamy się do nieba Boże tajemnice upatrując...."
Dla niektórych istnienie cudu może być dowodem. Oczywiście na istnienie Boga (i tu znowu pojawia się okazja, by przywołać początek "Mistrza i Małgorzaty" wraz z szeregiem dowodów będących przedmiotem sporu Berlioza i Wolanda - można mi zarzucić obsesję, proszę bardzo, rzeczywiście mnóstwo rzeczy kojarzy mi się z tą powieścią - ale odwołam się do niej inaczej nieco). Tak jakby Bóg miał straszliwą potrzebę udowadniania nam, że istnieje. Jeżeli istnieje, to niby dlaczego miałby zabiegać o nasze względy? Jedna z podstawowych krytycznych uwag na temat mieszkańców Olimpu dotyczy ich uczłowieczenia, ich ludzkich wad. A czyż tego rodzaju oczekiwanie dotyczące tego Jedynego nie świadczy o tym, że mamy go za jakiegoś małostkowego egocentryka? No ale cóż, potomkowie św. Tomasza (doprawdy nie potrafię zrozumieć, dlaczego on jest święty? czy dlatego, że uwierzył, gdy zobaczył? - niepojęte dla mnie) są dzisiaj nawet skłonni uprawiać cudowną turystykę odwiedzając miejsca, w których istnieje największe prawdopodobieństwo doświadczenia tajemnicy. Zresztą miejsca te dość dobrze przygotowały się na tego rodzaju ludzkie potrzeby i często posiłkując się folderami i innymi środkami reklamującymi atrakcje turystyczne skutecznie kuszą spragnioną cudu gawiedź. I wśród modlitw, okolicznościowych zdjęć, przygodnych miłości, sakralnych zakupów toczą się rozważania na temat okoliczności ostatnio zanotowanych uzdrowień. Taka 'kronika miracli' (by nie brzmiało zbyt pospolicie) miejsc świętych.
A gdy, wbrew temu całemu zgiełkowi, zdarzy się uzdrowienie?
No to może się okazać, że byli godniejsi, że wybór jakiś taki niezrozumiały. Spojrzenia będą ciekawie penetrować zjawisko, by dopatrzeć się fałszu bądź sensacji. Co niektórzy cierpliwie poczekają aż uzdrowienie okaże się chwilowe (tak jakby była jakaś różnica, jakby moment był mniej wart niż powiedzmy 30 lat pozostałego zycia - to ludzkie przekonanie, że tylko to, co stałe, ma wymiar prawdy, fałszywe przekonanie oczywiście). A ci, którzy nadal przywiązani są do swoich wózków z nieukrywaną zazdrością i zawiścią spoglądać będą na wybrańca... (losu ?). No i jeszcze wzruszenie ramion podkreślające nasze poczucie wyższości wobec tego rodzaju zjawisk - niech nikt nie pomyśli, że cokolwiek jest nas w stanie zdziwić w tym świecie...
Tak jest w filmie Jessici Hausner "Lourdes".
I może niesprawiedliwy jestem, bo przecież w tym wypadku często o ludzkie cierpienie idzie. I co z tego, że wiara pielgrzymów, przynajmniej niektórych, ogranicza się tylko do tej jednej prośby? Ludzkie cierpienie tę prośbę całkowicie usprawiedliwia (ja usprawiedliwiam). Nawet jeśli jest to wiara bardzo instrumentalna.
Piękny film. Spokojnie i z szacunkiem (bez cienia ironii obecnego w moim wpisie) rejestrowany jest fenomen sanktuarium w Lourdes. I niezależnie od nazbyt wymiernych oczekiwań pielgrzymów udało się twórczyni pozostawić w widzu wrażenie, że nie wszystko jest takie oczywiste, jak nam się wydaje. Ślad tajemnicy. Cichej i nieokreślonej. Film nie jest ani krytyczną analizą zjawiska pod tytułem 'turystyka sakralna' ani gloryfikacją mistycznego nawiedzenia. Wśród aż nazbyt obecnych zjawisk charakterystycznych dla zgiełku (i niekoniecznie o ilość decybeli mi chodzi) świata współczesnego daje się posłyszeć szept zdający się mówić:
- To nic. Nie zwracaj za bardzo na to uwagi. Skup się a zobaczysz więcej...

Lourdes, reż. Jessica Hausner

Nie-boski klasztor

Mimo że w naszej kulturze powstały takie dzieła jak Faust czy Mistrz i Małgorzata, to mam wrażenie, że bohater tych książek - czyli diabeł - współcześnie najlepiej zadomowił się w kulturze popularnej. A ponieważ Behemotha nie słucham a i nie przepadam za tanimi horrorami (oczywiście nie mam na myśli filmów Polańskiego), to rzadko coś współczesnego prowokuje mnie do snucia myślątek na temat ducha, który przeczy. Zresztą, nawet, gdy próbuję sobie odpowiedzieć na pytanie, kim jest Woland, to także towarzyszy mi świadomość, że traktuję go jako symbol czy też figurę literacką, a nie jako znak sił demonicznych realnie wpływających na ludzki los.
(przyznaję jednocześnie, że gdy wypowiadam imię Diabła towarzyszy mi leciutki nieokreślony lęk, który pewnie i Bułhakow miał na myśli ostrzegając, by go nie przywoływać bez potrzeby, bo a nuż może się ucieleśnić)
Nawet gdy oglądałem świetny spektakl Lupy Mistrz i Małgorzata i uświadomiłem sobie dzięki niemu, że można pojawienie się świty Wolanda w Moskwie potraktować jako intensywne pragnienie bycia - kogoś, kto z tego świata został już wyeliminowany (bo przecież pojawia się ona w momencie, w którym Berlioz kategorycznie umieszcza jego istnienie wśród mitów i legend). Bo to straszne być przecież musi - poczucie, że się istnieje wspóistniejące ze świadomością, że nikt twego istnienia nie zauważa. Jakież to ludzkie... i jak bardzo musi taka samotność doskwierać...
Tak, tylko że ja, przyglądając się tej świetnej scenie, w której diabelskie towarzystwo próbuje być (nie ma tego w powieści, a było popisem subtelnego, bardzo oszczędnego aktorstwa - zagrać pragnienie bycia!), nadal o człowieku a nie o wyparciu nie-boskiego z naszego świata myślałem (nie mówiąc o tym, że przede wszystkim zachwycony byłem samą sceną i aktorstwem - czyli estetyka wzięła górę nad metafizyką, co dość istotnym problemem religijnym jest).

Musiałem ten wstęp zrobić, bo obejrzałem dziś film, po którym mocno skonsternowany byłem (wciąż w sumie jestem). I dzisiejszy wpis, bardziej niż kiedykolwiek, robię dla siebie - mam nadzieję, że moje komórki zwane szarymi (dlaczego w tym wypadku nie ciemnymi) nieco się rozbrykają i mimo czasu wolnego ułatwią mi choć w jakimś stopniu ogarnięcie tego, co opowiedział mi Manoel de Oliveira w filmie Klasztor.
Sięgnąłem po niego skuszony krótką notką, w której pojawiła się informacja, że bohater tego filmu (Malkovich, zadziwiający mnie rozmaitością filmów, w których gra - od Lotu skazańców przez Niebezpieczne związki po tak hermetyczne dzieło jak to) poszukuje w tytułowym klasztorze dowodów na to, że Szekspir nie był Anglikiem lecz hiszpańskim żydem. Pomyślałem sobie, że będzie to kolejne dzieło zainspirowane tak niejasną biografią twórcy, który wciąż inspiruje kolejne pokolenia badaczy do pisania prac na temat jego istnienia czy wręcz nieistnienia (prawie tak jak z Wolandem Lupy - duch Szekspira musi się nieźle zżymać spacerując po niebiańskich łąkach, gdy docierają do niego kolejne teorie, w których się udowadnia, że w ogóle nie istniał a jego utwory są dziełem np. Marlowe'a).
Film z Szekspirem (tak mi się przynajmniej wydaje) niewiele ma wspólnego. To, że filmowy profesor zajmuje się wspomnianym problemem ma chyba służyć uwypukleniu pewnej ludzkiej cechy: dumnemu dążeniu do nieśmiertelności uzyskanej na drodze duchowego rozwoju, a dzięki wykorzystaniu do tego tak wydumanego tematu badań podkreślona zostaje absurdalna ludzka ambicja, której celem jest dokonanie niemożliwego.
To nie Szekspir jest niezbędny do zrozumienia lepszego tego filmu a Goethe. To jego Faust przywoływany jest co rusz przez bohaterów i to z bohaterem tego dzieła zaczynamy w pewnym momencie utożsamiać Michaela (niestety - Fausta znam niewystarczająco, co tym bardziej utrudnia mi rozmowę z Oliveirą). A w pewnym momencie inny bohater tego filmu niemal każe siebie utożsamiać z Mefistofelesem (Naltar cytuje dzieło Goethego z pamięci).
Bohater, niczym Faust, jest we władzy żądzy wiedzy (lecz w tym filmie, podobnie jak i w Mistrzu i Małgorzacie nie mamy do czynienia z prostymi analogiami do dzieła Goethego, np. to Mefistofeles zakochuje się w towarzyszce życia Michaela - Helene [tak, tak znowu Faust] i to ona w gruncie rzeczy potraktowała go instrumentalnie, by odzyskać uczucie męża zatopionego w zapleśniałej stercie archiwalnych papierzysk [w roli Helen - Catherine Deneuve o nieśmiertelnej urodzie]; Helen, która także walczy z cielesnymi siłami ciemności, ale jednocześnie kojarzona jest z Jasnowłosą Dziewicą, figurą Matki Boskiej i może dzięki temu okazuje się silniejsza od Naltara). Profesor od Szekspira spotyka na swej drodze... członków sekty satanistycznej. Niemal od początku jest to dla widza jasne, od momentu, gdy Naltar staje na tle wielkiego pentagramu; od tego momentu zaczęła się moja konsternacja, bo myślałem że obejrzę klimatyczny film, którego akcja rozgrywa się w ascetycznym miejscu doświadczania Wielkiej Ciszy. I opowieści o tych, którzy - dawno dawno temu - w tym niezwykłym miejscu dawali wyraz ludzkiej woli w dążeniu do świętości, w filmie się pojawiają. Poznajemy wraz z bohaterami surowe groty, w których, zapominając o potrzebach ciała, wznosili się na wyżyny ducha. Lecz już na początku przewodnikowi wyrywa się spontaniczna uwaga, że byli głupcami. A przewodnik - Baltazar - jest niezwykle podobny do najwyższego kapłana kościoła satanizmu laveyańskiego Antona Szandora La Veya (wiem to przez przypadek, bo oczywiście odpaliłem sobie wikipedię, by coś niecoś doczytać a tam zdjęcie, które jak ulał pasuje do aktora - Almeidy - aktora, który gra rolę bohatera mieszającego w swych wypowiedziach kilka języków...).
W hierarchii wartości satanizmu laveyańskiego najważniejsze jest opowiedzenie się po stronie życia, witalności (seksualność i pragnienia z nią związane nie są tu oczywiście bez znaczenia). Zgodnie z jego zasadami człowiek powinien dążyć do zaspokojenia swoich pragnień za wszelką cenę, nie oglądając się na jakiekolwiek ograniczenia moralne czy kulturowe (to też oczywiście na podstawie wikipedii:-)). Przytoczyłem te najważniejsze zasady, bo są one ważne dla zrozumienia podstawowego konfliktu, z którym mamy do czynienia w tym filmie.
Czytając notkę w wikipedii, pomyślałem sobie, że 90% światopoglądu laveyańczyków (nie wiem, czy istnieje takie słowo:-)) odzwierciedla typ postawy przeciętnego człowieka współczesnego. Więc może Oliveira właśnie na ten temat też chciał mi coś powiedzieć; może uzmysławia, jak bardzo nieświadomymi członkami jakieś sekty jesteśmy. A przecież nigdy byśmy się do tego nie przyznali... (Tym bardziej, że oni chyba w osobowego diabła nie bardzo wierzą. A i ich cześć dla zwierząt z modą na wegetarianizm ideologiczny troszkę ma wspólnego)
Do myślenia także daje to, że klasztor to już dziś muzeum dość mocno splądrowane i popadające w ruinę, a kustoszem tegoż jest czciciel diabła Naltar, który mówi w pewnym momencie: "Teraz jest lepiej, ludzie są dobrowolnie źli"(towarzyszy tej wypowiedzi demoniczny śmiech Luisa Miguela Cinty, którego uroda nie pozostawia złudzeń co do roli, którą kreuje).

Oglądanie tego filmu jest źródłem swoistej przyjemności. Mimo że pozbawiony byłem komfortu rozumienia z niezwykle perwersyjną uwagą wpatrywałem się w ekran. Powolny rytm i wysmakowane zdjęcia nie pozwalały na oderwanie uwagi. I choć sfera ludzkich, bardzo ludzkich pragnień jest tam mocno obecna, to nieobecna tam jest trywialna cielesność. Wszystko rozgrywa się w wymiarze duchowym. A bardzo ważnym elementem wyrazu jest muzyka. Muzyka Mauzamiego (utwór, do którego podałem link, troszkę przypomina muzykę z filmu) niemal od początku niepokoi uświadamiając, że zauroczenie obrazem rzeczywistości może nas sprowadzić na Manowce. Uprzedza nas o tym twórca na samym początku, ostrzegając w momencie przekraczania przez bohaterów bram klasztoru: "Jeżeli wchodzicie do tego klasztoru, bądźcie głusi, ślepi i niemi", co oczywiście kojarzyć się musi ze słynnym napisem nad wejściem do bram piekieł w Boskiej komedii:
"Pozbądźcie się wszelkiej nadziei wy, którzy tu wchodzicie".

Klasztor, reż. Manoel de Oliveira